ประวัติฐานข้อมูล (Database): จากยุคแฟ้มเอกสารสู่ยุค Cloud และ AI

ทำไม “ฐานข้อมูล” ถึงเป็นหัวใจของโลกดิจิทัล

ลองนึกภาพชีวิตประจำวันหนึ่งวันของเรา ตั้งแต่ตื่นมาเช็กแชต สั่งอาหาร โอนเงิน จองคิวโรงพยาบาล ไปจนถึงดูซีรีส์ ทุกอย่างมี “ข้อมูล” อยู่เบื้องหลัง และข้อมูลเหล่านั้นไม่ได้กระจัดกระจายแบบไร้ระเบียบ แต่ถูกจัดเก็บให้ค้นหาได้เร็ว อัปเดตได้ถูกต้อง และเชื่อถือได้ สิ่งที่ทำหน้าที่นี้ก็คือ Database (ฐานข้อมูล)

คำว่า “ฐานข้อมูล” ฟังดูเหมือนเป็นเรื่องของคนไอทีเท่านั้น แต่จริง ๆ แล้วมันคือ “ระบบความทรงจำ” ขององค์กรและบริการดิจิทัลทั้งหมด ถ้าฐานข้อมูลทำงานไม่ดี เราจะเจอปัญหาแบบที่คุ้น ๆ เช่น

• กดสั่งของแล้วสถานะไม่อัปเดต หรือขึ้นซ้ำ
• โอนเงินแล้วเงินหายไปช่วงหนึ่ง (เพราะข้อมูลไม่ตรงกัน)
• ระบบล่ม เพราะคนใช้งานพร้อมกันเยอะ
• ค้นหาข้อมูลช้า เหมือนเปิดแฟ้มเอกสารทีละเล่ม

บทความนี้จะพาคุณย้อนดูว่า ฐานข้อมูลเริ่มต้นมาอย่างไร ผ่านแต่ละ “ยุค” ที่เปลี่ยนโลก ตั้งแต่ยุคบัตรเจาะรูและแฟ้มเอกสาร ไปจนถึงยุค Cloud และ AI ในปัจจุบัน พร้อมอธิบายแบบอ่านเข้าใจ ไม่ต้องมีพื้นฐานมาก่อน

เป้าหมายคืออ่านจบแล้วคุณจะเห็นภาพว่า “ทำไมฐานข้อมูลถึงวิวัฒนาการ” ไม่ใช่แค่จำชื่อเทคโนโลยี

ยุค 0: ก่อนมีฐานข้อมูล — โลกของแฟ้มเอกสารและไฟล์กระจัดกระจาย

ก่อนที่คำว่า Database จะเป็นเรื่องปกติ องค์กรจำนวนมากเก็บข้อมูลในรูปแบบที่เรียกว่า File-based system หรือระบบที่เก็บข้อมูลแยกเป็นไฟล์ตามแผนก/ตามโปรแกรม เช่น บัญชีมีไฟล์ลูกหนี้ของตัวเอง ฝ่ายขายมีไฟล์ลูกค้าอีกชุด คลังมีไฟล์สินค้าอีกชุด

ปัญหาหลักของระบบไฟล์

• ข้อมูลซ้ำ (Data redundancy): ลูกค้าคนเดียวมีหลายไฟล์ พอแก้เบอร์โทรต้องแก้หลายที่
• ข้อมูลไม่ตรงกัน (Inconsistency): แผนกหนึ่งอัปเดตแล้ว แต่อีกแผนกยังเป็นข้อมูลเก่า
• ค้นหา/รวมข้อมูลยาก: อยากรู้ยอดขายรวมทั้งปี ต้องดึงหลายไฟล์มารวมกันเอง
• ความปลอดภัยจัดการยาก: ไฟล์กระจายอยู่หลายเครื่อง หลายคนเข้าถึงได้ง่ายเกินไป

สิ่งนี้เป็นแรงผลักดันให้เกิดแนวคิดว่า เราควรมีที่เก็บข้อมูลกลาง ที่หลายโปรแกรมใช้งานร่วมกันได้ และมีคนคุมกติกาให้เป็นระเบียบ

ยุค 1: ฐานข้อมูลยุคแรก — บัตรเจาะรูและ Mainframe

ย้อนกลับไปในช่วงที่คอมพิวเตอร์ยังเป็นเครื่องใหญ่ ๆ ราคาแพง องค์กรใช้คอมพิวเตอร์เพื่อประมวลผลรายการซ้ำ ๆ เช่น เงินเดือน สต็อกสินค้า หรือทะเบียนลูกค้า

ในยุคนี้การทำงานมักเป็นแบบ Batch processing คือรวบรวมข้อมูลไว้แล้วค่อยประมวลผลทีเดียวเป็นรอบ ๆ (ยังไม่เรียลไทม์)

• พนักงานป้อนข้อมูลเป็นชุด
• ระบบรันกลางคืน
• เช้ามาได้ผลลัพธ์เป็นรายงาน

นี่เป็นจุดเริ่มต้นของแนวคิด “ข้อมูลต้องถูกจัดเก็บอย่างเป็นระบบ” แม้จะยังไม่ใช่ Database แบบที่เราคุ้นเคย

ยุค 2: ฐานข้อมูลแบบลำดับชั้น (Hierarchical Database) — โครงสร้างแบบต้นไม้

เมื่อองค์กรเริ่มมีข้อมูลมากขึ้น จึงเกิดฐานข้อมูลแบบ Hierarchical ที่จัดข้อมูลเป็นโครงสร้างเหมือน “แผนผังต้นไม้”

แนวคิดหลัก

• ความสัมพันธ์แบบ พ่อ-ลูก (Parent–Child)
• หนึ่งพ่อมีลูกหลายคนได้
• แต่ลูกหนึ่งคนมีพ่อได้แค่คนเดียว

เหมาะกับอะไร

ข้อมูลที่มีโครงสร้างชัด เช่น ข้อมูลพนักงาน → แผนก → บริษัท หรือรายการสินค้า → หมวดหมู่ → แผนก

ข้อจำกัดที่ทำให้ต้องไปต่อ

• ถ้าต้องการความสัมพันธ์แบบ “หลายต่อหลาย” จะลำบาก
• การเปลี่ยนโครงสร้างข้อมูลทำได้ยาก (เหมือนปรับผังต้นไม้ทั้งสวน)

ยุค 3: ฐานข้อมูลแบบเครือข่าย (Network Database) — เชื่อมโยงแบบใยแมงมุม

เพื่อแก้ข้อจำกัดของแบบต้นไม้ จึงเกิดฐานข้อมูลแบบ Network ที่อนุญาตให้ข้อมูลเชื่อมกันได้หลายทางมากขึ้น

แนวคิดหลัก

• หนึ่งรายการเชื่อมกับหลายรายการได้
• รองรับความสัมพันธ์แบบหลายต่อหลาย (Many-to-many)

แต่ทำไมไม่เป็นที่นิยมในระยะยาว

• โครงสร้างและการเขียนโปรแกรมซับซ้อน
• ต้องรู้ “เส้นทาง” การเข้าถึงข้อมูลชัดเจน (เหมือนต้องจำทางเดินในเขาวงกต)

Network DB คือก้าวสำคัญที่ทำให้โลกเห็นว่า “ความสัมพันธ์ของข้อมูล” คือเรื่องใหญ่ แต่ความซับซ้อนนี้เองทำให้วงการเริ่มมองหาแนวทางที่ใช้งานง่ายกว่า

ยุค 4: ฐานข้อมูลเชิงสัมพันธ์ (Relational Database) — ตารางที่เปลี่ยนโลก

ฐานข้อมูลที่ส่งผลต่อโลกไอทีอย่างมากคือ Relational Database (RDBMS) ซึ่งทำให้ฐานข้อมูล “เข้าถึงได้ง่ายขึ้น” และกลายเป็นมาตรฐานขององค์กรจำนวนมาก

แนวคิดที่ทำให้มันปัง

Relational DB จัดข้อมูลเป็น ตาราง (Table) เหมือนสเปรดชีต

• แถว (Row): ข้อมูลหนึ่งรายการ เช่น ลูกค้า 1 คน
• คอลัมน์ (Column): คุณสมบัติ เช่น ชื่อ เบอร์โทร อีเมล

และที่สำคัญคือ “ความสัมพันธ์” ระหว่างตาราง ทำได้ผ่านคีย์ เช่น CustomerID

SQL: ภาษาที่ทำให้คนคุยกับฐานข้อมูลได้ง่าย

จุดเด่นของ SQL คือคุณบอกระบบว่า “อยากได้อะไร” โดยไม่ต้องบอกละเอียดว่า “จะไปเอายังไง” เช่น อยากได้รายชื่อลูกค้าที่ซื้อสินค้ากลุ่ม A หรือยอดขายรวมรายเดือน

ทำไมธุรกิจชอบ Relational DB

• ความถูกต้องของธุรกรรม (Transaction): เช่น โอนเงินต้องไม่หาย ไม่ซ้ำ
• มีมาตรฐานชัด: ใช้ SQL ใกล้เคียงกันได้หลายระบบ
• เหมาะกับงานองค์กร: บัญชี สต็อก ออเดอร์ CRM

ข้อจำกัดเริ่มชัดเมื่อโลกโตขึ้น

เมื่ออินเทอร์เน็ตและแอปพลิเคชันโตแบบก้าวกระโดด RDBMS เริ่มเจอความท้าทาย เช่น ข้อมูลมหาศาลและหลากหลาย รวมถึงการขยายแบบกระจายหลายเครื่อง (distributed) ที่ซับซ้อนขึ้นในบางเคส

ยุค 5: Client–Server และยุคเว็บ — ฐานข้อมูลกลายเป็นหัวใจบริการออนไลน์

เมื่อระบบเริ่มมีผู้ใช้จำนวนมากพร้อมกัน ฐานข้อมูลต้องรองรับสิ่งที่ยุคก่อน ๆ เจอน้อยกว่า เช่น ผู้ใช้พร้อมกันจำนวนมาก (Concurrency) ความเร็วในการตอบสนอง (Latency) และความน่าเชื่อถือของระบบ

Index: ทำให้ค้นหาเร็วเหมือนมีสารบัญ

ถ้าตารางข้อมูลใหญ่ขึ้น การค้นหาแบบไล่ทีละแถวจะช้า การทำ Index เปรียบเหมือนทำสารบัญหนังสือ ทำให้กระโดดไปหน้าที่ต้องการได้ทันที

Replication & Failover: ทำให้ระบบไม่ล่มง่าย

• Replication: ทำสำเนาฐานข้อมูลไปอีกเครื่อง
• Failover: ถ้าเครื่องหลักล่ม ให้เครื่องสำรองขึ้นมาทำงานแทน

สิ่งเหล่านี้เป็นพื้นฐานของความน่าเชื่อถือที่เรา “คาดหวังโดยอัตโนมัติ” ในยุคดิจิทัล

ยุค 6: Big Data และ NoSQL — เมื่อโลกไม่ได้มีแค่ข้อมูลแบบตาราง

พอเข้าสู่ยุคโซเชียลมีเดีย สมาร์ตโฟน และบริการออนไลน์ขนาดใหญ่ เราเริ่มสร้างข้อมูลที่ไม่เป็นตารางสวย ๆ มากขึ้น เช่น โพสต์ ข้อความ คอมเมนต์ รูป วิดีโอ และล็อกการใช้งานจำนวนมหาศาล

NoSQL ไม่ได้แปลว่า “ไม่ใช้ SQL เลย” แต่หมายถึงฐานข้อมูลที่ไม่ยึดรูปแบบตารางแบบเดิมเป็นหลัก

NoSQL หลัก ๆ มีแบบไหน และเหมาะกับอะไร

จุดเปลี่ยนสำคัญของยุค NoSQL

หลายระบบ NoSQL เน้นการ “ขยายด้วยการเพิ่มเครื่อง” (Scale-out) และอาจยอมแลกบางอย่าง เช่น ความสอดคล้องของข้อมูลแบบทันทีในทุกจุด เพื่อให้ระบบใหญ่ขึ้นและทนทานขึ้น

ยุค 7: Cloud-Native Database — ฐานข้อมูลกลายเป็นบริการ (Database as a Service)

เมื่อ Cloud กลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานหลัก ฐานข้อมูลก็เปลี่ยนบทบาทจาก “ของที่ต้องติดตั้งเอง” ไปเป็น “บริการที่พร้อมใช้”

สิ่งที่ Cloud เปลี่ยนเกม

• Provision ง่าย: สร้างฐานข้อมูลได้ในไม่กี่นาที
• ขยายได้ตามใช้จริง: ช่วงโปรโมชันคนเยอะก็เพิ่มทรัพยากรได้
• HA/Backup อัตโนมัติ: ลดภาระทีมดูแลระบบ

สำหรับองค์กรจำนวนมาก นี่คือการเปลี่ยนจาก “ดูแลเครื่อง” ไปเป็น “ดูแลข้อมูลและการใช้งาน”

ยุค 8: ยุคปัจจุบัน — Data Platform, Lakehouse และฐานข้อมูลเพื่อ AI

ปัจจุบันคำว่า “ฐานข้อมูล” ไม่ได้หมายถึงที่เก็บธุรกรรมอย่างเดียว แต่รวมถึงแพลตฟอร์มข้อมูลทั้งชุด

1) Data Warehouse / Data Lake / Lakehouse

• Data Warehouse: เน้นข้อมูลที่จัดรูปแบบดีเพื่อทำรายงาน
• Data Lake: เน้นเก็บข้อมูลดิบได้หลากหลาย
• Lakehouse: พยายามรวมข้อดีของสองโลกเข้าด้วยกัน

2) Real-time Analytics

โลกธุรกิจอยากเห็นข้อมูล “ตอนนี้” ไม่ใช่รอพรุ่งนี้ เช่น แดชบอร์ดยอดขายแบบเรียลไทม์ หรือการตรวจจับการทุจริตทันที

3) Vector Database: เมื่อ AI ต้อง “ค้นหาความหมาย” ไม่ใช่แค่คำ

ยุค GenAI ทำให้เกิดโจทย์ใหม่: เราต้องเก็บข้อมูลในรูปแบบที่ค้นหา “ความใกล้เคียงของความหมาย” ได้ เช่น ค้นหาข้อความที่ความหมายคล้ายกัน เพื่อทำระบบถามตอบกับเอกสารองค์กร และช่วยให้ AI ดึงข้อมูลอ้างอิงได้ดีขึ้น

ตารางสรุป: วิวัฒนาการฐานข้อมูลแบบเร็ว ๆ

Conclusion: ฐานข้อมูลไม่ได้เปลี่ยนเพราะ “เทคโนโลยีเท่” แต่เปลี่ยนเพราะโลกเปลี่ยน

ฐานข้อมูลวิวัฒนาการเพราะโจทย์ของโลกเปลี่ยนตลอดเวลา: จาก “เก็บให้เป็นระเบียบ” → “ค้นหาให้เร็ว” จาก “รองรับธุรกรรม” → “รองรับผู้ใช้มหาศาล” จาก “ข้อมูลตาราง” → “ข้อมูลหลากหลาย” จาก “ติดตั้งเอง” → “เป็นบริการบนคลาวด์” และตอนนี้จาก “ค้นหาด้วยคำ” → “ค้นหาด้วยความหมายเพื่อ AI”

สุดท้ายแล้ว ไม่มีฐานข้อมูลแบบเดียวที่ดีที่สุดสำหรับทุกงาน แต่การเข้าใจ “ประวัติและเหตุผลของแต่ละยุค” จะช่วยให้เราเลือกเทคโนโลยีได้อย่างมีเหตุผลมากขึ้น ไม่ใช่เลือกเพราะกระแส

FAQ